مسجد«مرویها» در مشهد با حفظ نام و هویت میراثی به مکانی دیگر منتقل میشود
مسجدی که پرواز می کند
اجرای طرح بهسازی و نوسازی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی که آغاز شد، جدای از تخریبهای بسیار، واکنشهای منفی و مثبت زیادی را هم بهدنبال داشت. این واکنشها وقتی شدت مییافت که قرار بود مسجد یا مکانی تاریخی مثل مسجد ثبت ملی شده حوض معجردار تخریب شود. در این میان بناهای دیگری هم بودند که تا بحث تخریبشان پیش آمد، واکنشهایی را بهدنبال داشت مثل مسجد مرویها در محله نوغان 4 یا تپه المحله. درخصوص مسجد مرویها اما جلسات متعددی با حضور نمایندگانی از تمام نهادهای شهری و میراثی و اوقافی تشکیل شد که خروجیاش جابهجایی این مسجد با حفظ هویت تاریخی آن بود که هماکنون درحال اجراست. با این حال در روزهای اخیر موجی در فضای مجازی به راه افتاده که تلاش دارد این مسجد را تاریخی و تخریب آن را غیرقانونی و نادرست اعلام کند.
برای همین خبرنگار ما در مشهد دوباره سراغ این مسجد، تاریخچهاش و سرگذشتی که از زمان اجرای طرح بهسازی و نوسازی بافت پیرامون حرم داشته، رفته تا هم پاسخی به شبهات فضای مجازی باشد و هم ما را از حال این مسجد و روند طرح بهسازی منطقه ثامن باخبر کند.
تنها چند روز بعد از ابلاغ حکم حجتالاسلام والمسلمین مروی، تولیت جدید آستان قدس رضوی از سوی مقام معظم رهبری برخی افراد به مطرح کردن مجدد پرونده تخریب مسجد مرویهای مشهد در فضای مجازی پرداختند تا شاید این تشابه نام باعث تغییراتی در سرنوشت مکانی مسجد و البته طرحهای اجرایی در اطراف حرم شود، غافل از آنکه داستان مسجد مرویهای کنونی مدتی است با رضایت و توافق تمامی افراد مرتبط با آن به پایان رسیده و همگان در انتظار فعالیت مسجد مرویهای جدید هستند.
مسجد مرویها از زمان تاسیس تاکنون وقایع بسیاری را به خود دید که آخرین آن بازسازی آن پس از یک آتشسوزی درونی در سالهای پایانی دهه 60 و آغازین دهه70 بود. گستردگی این بازسازی به حدی بود که تمام آثار سازه اولیه بنا و البته تغییرات مختلف ساختمانی رخ داده در آن طی حدود 130سال گذشته را نابود کرد تا به این ترتیب از منظر ساختمانی، هویت مسجد کاملا نو شده باشد.
با این وجود مسجد به کار خود ادامه میداد و نمازهای روزانه در آن برگزار و آیینهای مذهبی در آن اجرا میشد تا اینکه در جریان اجرای طرح نوسازی و بهسازی بافت اطراف حرم مطهر رضوی نوبت به تپه المحله و سازههای مختلف ساختمانی موجود در آن رسید. در این هنگام بود که برخی فعالان هویتی و البته مسؤولان فرهنگی شهر به تکاپو افتادند تا از نابودی کامل این قطعه از هویت شهر مشهد جلوگیری کنند. در همین راستا در میانه تیرماه سال 97 جلسهای با حضور رئیس کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر مشهد، شهردار منطقه ثامن، تعدادی از فعالان سازمانهای مردمنهاد فعال در حوزه هویت مشهد، مدیر قطاع 2 شهرداری ثامن که مسجد در آن محدوده قرار داشت و متولیان آن برگزار شد. جلسهای که حاضران در آن با توجه به اینکه هیچ اقدامی از سوی میراث فرهنگی برای ثبت این بنا تا آن زمان صورت نگرفته بود و همچنین هیچ اثری از مسجد اولیه به جز نام آن باقی نمانده بود و سرانجام رضایت کامل متولیان بنا با هم بر حفظ میراث ناملموس مسجد مرویها یعنی تاریخچه، نام و فعالیتهای آن و صد البته انتقال بنا به نزدیکترین محدوده ممکن توافق کردند؛ توافقی که البته مقررشد پس از همراه شدن ادارات اوقاف و امور خیریه و میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری استان با آن اجرایی شود. پس از این جلسه مدتی موضوع مسجد مرویها از صفحه رادار رسانههای تابستان محو شد تا اینکه به ناگاه در اواخر آبان ماه همان سال حجتالاسلام پژمانفر یکی از نمایندگان مشهد در مجلس شورای اسلامی که عضو کمیسیون فرهنگی مجلس هم هست با صدور بیانیهای نسبت به تخریب این مسجد هشدار داد. او در بیانیه خود تلاش برای تخریب مسجد مرویها را پروژهای مشابه تخریب مسجد معجردار دانست و خواستار دخالت مسؤولان مختلف مشهدی برای جلوگیری از این تخریبشد.
فقط حفظ هویت فرهنگی
نخستین فردی که به این سخنان واکنش نشان داد رئیس کمیسیون فرهنگی شورای شهر مشهد بود. احسان اصولی که به همت وی نخستین جلسه برای تعیین وضعیت مسجد در تیرماه برگزار شده بود، در پاسخ به عضو مشهدی کمیسیون فرهنگی مجلس گفت: ساختمان مسجد مروی ها، بنای تاریخی و میراثی نیست اما از سوی دیگر، این مسجد میزبان برنامههای فرهنگی بسیاری بوده و هیات ابوالفضلیهای آن هم از هیاتهای قدیمی مشهد بوده و سالها قدمت دارد و بر این اساس، از جمله میراث معنوی شهر به حساب میآید و لازم است هویت فرهنگی و نه کالبدی این مسجد حفظ شود. وی افزود: با توجه به این امر و براساس اقداماتی که شهرداری منطقه ثامن انجام داده، قرار است در نزدیکی همان محل که در مسیر هم نباشد، زمینی را در اختیار تولیت مسجد قرار دهند و بنای جدید مسجد در آنجا احداث شود و هماهنگی لازم بین تولیت مسجد و اداره اوقاف نیز شکل گرفته است.
جابهجا یی با تایید همگان
مرجان اکبری، معاون میراث فرهنگی خراسان رضوی هم در اینباره گفت: مسجد مرویها برخلاف مسجد حوض معجردار ثبت ملی نشده، بنابراین در حوزه میراث فرهنگی قرار نمیگیرد. باید گفت تمامی ابنیه اطراف حرم از اهمیت برخوردار هستند، اما برخی ارزش کالبدی دارند و برخی معنوی و حکم روح شهر را دارند، بنابراین نابودی کامل آنها مورد قبول میراث فرهنگی نیست. چند روز بعد از این سخنان بود که جلسهای مشترک بین مدیرکل، معاون حقوقی اوقاف خراسان رضوی و مسؤول امور رسیدگی به مساجد مشهد و شهردار منطقه ثامن برگزار شد و حجتالاسلام احمدزاده که خود از فعالان مسجد مرویها بود، بر تبدیل به احسن این مسجد مهر تایید گذاشت تا روند انتقال آن به مکان در نظر گرفته شده جدید، آغاز شود. روندی که هنوز هم البته با کندی ناشی از شرایط محدوده مکانی مسجد در روزهای نخست سال جاری که هر نوع اقدام عمرانی را به پایان فصل حضور زائران در مشهد موکول نمیکند، ادامه دارد.
حفظ نام و هویت مسجد
در همین راستا علی صابری، معاون برنامهریزی شهرداری منطقه ثامن درباره آخرین وضعیت مسجد مرویها به ما گفت: با اجرایی شدن طرح بهسازی و نوسازی بافت پیرامون حرم مطهر رضوی، پلاکهای وقفی مساجد متعددی بهدلیل قرارگیری در طرح براساس قانون وقف درخصوص موقوفات و با توافقات انجامشده تبدیل به احسن شده است که مسجد مرویها یکی از این موارد است. پیش از این با تبدیل به احسن 11 مسجد کوچک، مسجد امام خمینی در ابتدای راه باغ نعیم، حاشیه میدان امیرالمومنین احداث شده و همچنین مسجد امام صادق(ع) که همچون مسجد مرویها در مسیر شعاعی رضوان قرار داشت با تکیه علیاکبریها بدون هیچ حاشیهای ادغام شد. صابری افزود: مسجد مرویها هم با توجه به قرارگیری در محدوده تقاطع خیابان شارستان رضوی و خیابان رضوان و با توافقات انجامشده با اداره اوقاف و نیز متولیان مسجد تبدیل به احسن شده و بنای جدید مسجد با حفظ نام و هویت میراث ناملموس آن در ابتدای کاشانی 12 با رضایت کامل متولی موقوفه و نیز هیات امنای مسجد ایجاد خواهد شد.
مسجد مرویها مسجد شیعیان مرو تاریخی
اما مسجد مرویها کجاست و چه تاریخچهای دارد؟ ماجرایی حدود130ساله است. ماجرایی که نقطه آغاز آن بسته شدن قرارداد آخال بود. معاهدهای میان امپراتوری روسیه و ایران ناصرالدینشاهی که ۳۰ شهریور ۱۲۶۰ بسته شد و در جریان آن بخشهای قابل توجهی از ایران از جمله بخارا، سمرقند، خیوه، مناطق ترکمننشین شرق دریای خزر و البته مرو به حکومت تزاری واگذار شد. البته این قرارداد حاشیه بزرگ دیگری هم داشت و آن مهاجرت تعداد بسیار زیادی از ساکنان شیعه مرو به مشهد و سکونت آنها در این شهر بود. خاندانهایی که اغلب آنها در بخشی از کوچه اصلی ارتباطدهنده بالاخیابان مشهد به محدوده نوغان که در قدیم کوچه آب میرزا خوانده میشد و الان به نام نوغان 4شناخته میشود، ساکن شدند. درست در مرکز محدوده سکونت این خاندانهای مروی در کوچه نوغان 4، میدانگاهی قرار داشت که از همان زمان تاکنون تپه المحله نامیده میشود؛ میدانگاهی که در یک سمت آن در همان نخستین سالهای حضور مرویها در مشهد، مسجد ساخته شده که مطابق رسم آن زمان مشهد به نام سازندگان آن مرویها نام گرفت. مسجدی که از زمان تاسیس تاکنون وقایع بسیاری را به خود دید که آخرینش بازسازی آن پس از یک آتشسوزی درونی در سالهای پایانی دهه 60 و آغازین دهه70بود. گستردگی این بازسازی به حدی بود که تمام آثار سازه اولیه بنا و البته تغییرات مختلف ساختمانی رخ داده در آن طی حدود 130سال گذشته را نابود کرد تا به این ترتیب از منظر ساختمانی، هویت مسجد کاملا نو شده باشد.
داستان یک طرح بلند مدت
طرح بهسازی اطراف حرم مطهر رضوی از آن طرحهایی است که سالهاست آغاز شده، اما هنوز به پایان نرسیده. در خوشبینانهترین نگاه این طرح را عبدالعظیم ولیان، استاندار وقت خراسان در نیمه نخست دهه 50 آغاز کرد. تلاشهایی که 19فروردین 1354 و با تخریب بخشی از بازارهای متصل به صحن انقلاب حرم مطهر رضوی کلید خورد و در جریان آن بسیاری از خانهها و بازارهای تاریخی مشهد تخریب شد تا شاید رفت و آمد مردم به مشهد تسهیل پیدا کند. اقداماتی که با وقوع انقلاب اسلامی مدتی معلق ماند تا پس از پایان جنگ در قالب طرح بهسازی و نوسازی اطراف حرم مطهر رضوی با همکاری وزارت شهرسازی وقت، آستان قدس رضوی و استانداری خراسان و شهرداری مشهد در اوایل دهه70 شمسی مجدد کلید بخورد. طرحی بزرگ که 13 هزار پلاک واقع در حدفاصل نزدیکترین تقاطعها با حرم مطهر رضوی را در بر میگیرد و عدم دقت در مسائلی چون رعایت حریم آثار میراثی، حفظ جایگاه رقبات وقفی، عدم توجیه اقتصادی اجرای برخی از بخشهای آن و عدم رعایت حقوق ساکنان این پلاکها باعث شده بعد از گذشت حدود 25 سال از آغاز آن حدود 55درصد پیشرفت داشته باشد و سالها زمان بخواهد تا کامل شود.
علیرضا سلیمان نوری
جامجم
گفت و گو
